SVO (FELÇ)

Felç, duyu kaybıyla birlikte görülebilen, kas işlevinde bir kayıp içeren bir durumdur ve aynı zamanda duyu kaybı olarak da adlandırılır. Bu terim, sinirlerin etkisiz hale getirilmesi anlamına gelen Yunanca kelimeden türemiştir. Bunun nedeni, sinir sisteminde genellikle motor fonksiyon kaybı ya da duyusal bilgi kaybı olmasıdır.

Felce yol açan iki ana sebep bulunmaktadır. Felç, beyinde ya da omurilikte oluşan hasarlar nedeni ile ortaya çıkar. İleri yaşlarda daha sık karşılaşılan felç, vücudun tamamında değil sadece belli bir kısmında görülür. Felçte his ve hareket kaybı genellikle tek taraflı olup vücudun sadece sağ ya da sol tarafında görülür.

FELÇ SEBEPLERİ NELERDİR?

Birinin geçici veya kalıcı felç geçirmesinin olası birkaç nedeni vardır. Genellikle omurilik ya da sinir sisteminin diğer kısımlarında oluşan hasarların bir sonucu olarak ortaya çıkar. Bu hasarlar:

İnme

Travma

Poliomyelit

Serebral felç

Periferik nöropati

Parkinson hastalığı

Botulizm

Spina bifida

Çoklu skleroz

Guillain Barre Sendromu

Ek olarak, bazı ilaçlar sinirlerin işlevini etkiler ve nadir durumlarda felce neden olabilir.

FELCİN TÜRLERİ NELERDİR?

Felç, vücudun yüz veya el gibi belirli bir kısmı etkilendiğinde lokalize olarak veya vücudun geniş bir bölümü etkilenirse genel felç olarak sınıflandırılabilir. Etkilenen vücudun belirli alanlarını tanımlamak için daha spesifik terimler de vardır:

Monoplejide bir ekstremitede felç var.

Hemipleji, kol ve bacağın vücudun bir tarafında felç olmasıdır.

Parapleji, hem bacakların hem de pelvis gibi alt vücudun bazı bölgelerinin felce uğramasıdır.

Tetrapleji veya kuadripleji, her iki kolunun ya da bacaklarının felce uğramasıdır.

FELÇ SEBEP OLDUĞU DURUMLAR NELERDİR?

Felç, başka sağlık sorunlarına da yol açabilir. Özellikle üriner inkontinans ve barsak inkontinansının felce maruz kalmış birçok insanı etkilediği bilinmektedir. Buna ek olarak, hem erkekler hem de kadınların cinsel fonksiyonları olumsuz etkilenir.

Vücuttaki belirli dokulara aşırı basınç uygulanması nedeniyle basınç ülseri de meydana gelebilir.

Birçok kişi, felç ile ilgili değişikliklerin sonucu olarak psikolojik etkiler yaşar. Depresyon çok yaygındır çünkü bireyler, alışık oldukları yaşamı sürdüremezler ve bu değişime uyum sağlamak zor olabilir.

FELÇ TEDAVİSİ NASIL YAPILIR?

Felçli hastaların tedavisinde amaç, genel olarak, en yüksek yaşam kalitesi ile mümkün olduğunca bağımsız yaşamaktır. Felç olan her hasta için optimal tedavi, felcin türüne ve yaşam kalitesine olan etkisine bağlıdır.

Engellilere yardımcı olan cihazlar, bazı felç türlerine çözüm sunabilir. Örneğin, vücudun alt kısmının işlevini yitiren paraplejikler, tekerlekli bir sandalyeyi kullanabilir ve nispeten bağımsız bir yaşam tarzı yaşayabilir.

Vücudun üst kısmında da felç olan insanlar için, elektrikli bir tekerlekli sandalye ellerindeki hareketi kontrol etmeleri durumunda hareketlilik konusunda yardımcı olabilir.

Ortezler, ekstremite fonksiyonunu iyileştirmek ve etkilenen kaslardaki zayıflıkları telafi etmek için tasarlanmış bir başka alternatiftir.

Felç komplikasyonlarında takip çok önemlidir. Olası komplikasyonların farkında olmak, böylece işaretlerin meydana gelmesi durumunda daha erken teşhis edilebilmesine yardımcı olur. Erken teşhis hastanın tedavisini kolaylaştırır ve yaşam kalitesinin yükselmesini sağlar. Ek olarak, bu koşulların tıbbi tedavisi haklı çıkar ve her hastain yaşam kalitesini yükseltmek için ele alınmalıdır.

Felç rehabilitasyonu hakkında bilinmesi gerekenler:

Felç rehabilitasyonun seansları yaklaşık 1,5 ila 2 saat arasında değişiklik gösterir. Rehabilitasyondan önce fizyoterapist hastaya özel bir tedavi planı çıkarılır. Tedavide hastanın yaşı, sağlık durumu, felç durumun şiddeti ve felcin nedeni dikkate alınır. Felç rehabilitasyonunda hastaya uygulanan fizik tedavinin olumlu ya da olumsuz sonuç vermesi felcin seviyesine bağlıdır. Fizik tedavide amaç hastanın kendi bakımını gerçekleştirmesini sağlamaktır.

Felç rehabilitasyonunda hastalara akıllı cihazlar eşliğinde egzersiz uygulamaları, soğuk sıcak tedavi yöntemi ve masajlar uygulanır. Felç tedavisinde en etkili yöntemlerden biri de havuz egzersizleridir. Su vücudun büyük bir ağırlığını kaldırarak tedaviye yardımcı olur. Bu sayede hastanın taşıdığı yük azalır ve kendisine verilen hareketleri daha kolay yapar.

Fizik tedavinin ana amacı öncellikle hastanın eski işlevini yerine getirmek veya iyileştirme sağlamaktır. Hastanın duş almak, yemek yemek, tuvalet ihtiyacını karşılamak kendi ihtiyaçlarını giderebilmesi sağlanmalıdır. Ayrıca yutkunma ve konuşma egzersizleri de uygulanır. Fizik tedavide ayrıca psikolojik destek de verilir.

FELÇ TEDAVİSİ NE KADAR SÜRER?

Bazı felç hastaları aylar içinde iyileşir, bazıları ise iyileşmek için yıllara ihtiyaç duyar. Çünkü her inme / felç kendine özgüdür. Bu nedenle “Ne zaman iyileşeceğim?” “Fizik tedavim ne kadar sürecek?” gibi sorulara doktorunuz başlangıçta net cevaplar veremeyebilir. Ancak felçli hastalarda fizik tedavi genelde ortak bir paterni izler. Bu yazımızda felçli hastalarda fizik tedavi nasıl yapılır dönemlere göre ayırarak anlatmaya çalıştık.

İlk gün:

İnme (felç) damar tıkanıklığı veya kanamaya bağlı olarak beyinde ani oluşan hasarlanmadır. Yüzün bir yarısında, kolda ve bacakta kuvvetsizlik, dilde ağırlaşma ile kendini gösterir ve tedavisi zamanla yarışır. İnme olduğunda bir an önce acile ulaşılmalıdır çünkü ilk saatlerde damar açıcı tedavi uygulanma ihtimali vardır. Kanamaya bağlı inmelerde ise ameliyat gerekebilir. Tedavi ne kadar erken yapılırsa felcin etkileri o derece hafifletilebilir.

İkinci gün: Fizik tedavi değerlendirmesi yapılır ve rehabilitasyon başlar.

İnmeye bağlı hayati tehlike atlatıldıktan sonra fizik tedavi ve rehabilitasyon uzmanı hastayı değerlendirerek rehabilitasyon planını yapar. Beyin hasarından sonraki dönemde beyinde birtakım onarıcı mekanizmalar devreye girer. Bu nedenle inmeden sonraki ilk aylarda iyileşme süreci en hızlıdır. Fizik tedavinin bu dönemde yapılması daha yararlıdır. İlk günlerde daha çok pasif tedavi uygulanır. Pasif tedaviler eklem hareket açıklığı egzersizleri ve pozisyonlamadır. Eklem tutukluğu ve bası yaralarının önlenmesi hedeflenir.  Hastanın yutma fonksiyonu değerlendirmesi yapılarak beslenme şekli düzenlenir.

Birinci haftanın sonu: Hastaneden taburculuk.

İnmeye bağlı beyin hasarının yeri ve büyüklüğü kişinin akut dönemde hastanede yatış süresini belirler. Hafif inme geçiren kişiler nöroloji servisinden birkaç günde taburcu olabilir. Daha ağır inme geçiren hastalarda hayati tehlike olabilir, yoğun bakım takibi gerekebilir.

İlk aylar: Hastanede yatarak rehabilitasyon.

Felçten sonraki ilk aylar beynin adaptasyona en açık olduğu ve rehabilitasyonun en yararlı olacağı dönemlerdir. Felçli hastaların yatarak fizik tedavi ve rehabilitasyon görmeleri için en önemli husus hastanın tedaviye katılımının sağlanabiliyor olmasıdır. Araştırmalar günde 3 saatten daha uzun süreli rehabilitasyonun etkisinin daha fazla olduğunu göstermektedir. Felçli hastalarda fizik tedavi hastanın klinik durumuna göre planlanır. Bazı hastalar inmeyi hafif atlatır ve yatış gerektirmeyebilir, bazılarının ise yoğun rehabilitasyon ihtiyacı olabilir.

Felçli hastalarda fizik tedavi spesifik hedefler belirlemek ve bunları adım adım başarmak ekseninde ilerler. Örneğin yataktan sandalyeye geçme, ayakta durabilme, nesneleri tutabilme ve yürüyebilme gibi hedefler belirlenir. Felçten sonra fizik tedavi ayakta durma dengesi ve yürüme gibi ölçütler açısından anlamlı kazanımlar sağlamaktadır. Felçli hastalar için çeşitli rehabilitasyon teknikleri tanımlanmıştır fakat birini diğerine üstün tutan bilimsel kanıt henüz yoktur. Bu nedenle çok yönlü bir fizik tedavi programı uygulanması önerilir. Robotik fizik tedavi uygulamaları da hem yürüme hem de el fonksiyonlarını iyileştirmede etkili bir yöntemdir.

Üçüncü aydan sonra: Plato hissedilir.

İlk haftalarda fizik tedavi için yatırılmış felçli hasta genelde 1-2 ay yatarak yoğun rehabilitasyonun ardından taburcu edilir.Üçüncü aydan sonra beynin plastisitesi azalır. Bu nedenle tedaviye bağlı kazanımlar yavaşlayabilir. Bu duruma plato etkisi denilir. Plato etkisi daha fazla iyileşmeyeceğiniz anlamına gelmez. Uyguladığınız terapi şekillerini çeşitlendirirseniz beyninizi öğrenmeye daha yatkın kılabilirsiniz.

Altıncı ay: Ayaktan fizik tedavi devam eder. Yatarak rehabilitasyonun ardından hastaya ev programı ve poliklinik takipleri önerilebilir veya ayaktan fizik tedavisi devam edebilir. Doktor ve fizyoterapistinize güvenerek sabırla tedavinize devam etmelisiniz. Felce bağlı spastisite ve kas güçsüzlüğü durumunda değişmeler oldukça kullandığınız ortezlerde değişiklik gerekebilir. Spastisite ilk aylardan sonra genelde daha yoğundur. Doktorunuz botoks enjeksiyonu gerektiğine karar verebilir.

Birinci yılın sonu: Hafif felç tedavisi biter, ağır felç tedavisi devam eder.

Hafif felçli hastalar 1 senenin sonunda iyileşmiş olabilir, ağır felçlerin rehabilitasyon süreci ise devam eder. Konuşma ve anlama bozukluğu demek olan afazinin düzelmesi 1 yılı bulabilir. Ancak bunun için yoğun bir konuşma terapisi gerekir.

İkinci yıl: İnce becerilerin düzelmesi.Eldeki ince beceri kaybı ve ayak düşüklüğü genelde inmeden sonra en geç olarak iyileşme gösteren sorunlardır. Ağır inmeli hastalarda ikinci yıldan sonra bile iyileşme süreci devam edebilir. Zorunlu kullanım tedavisi el ince becerilerini geliştirmede etkilidir. Felçli hastada fizik tedavi geç dönemde dahi fayda sağlar ancak önemli nokta bol tekrar yapmaktır. Her hareketin her gün yüzlerce kez tekrarlandığı kararlı ve yoğun alıştırmalar beyni yeni hareketleri öğrenmeye zorlar. Fitness egzersizleri felçli hastalarda kardiyovasküler kapasiteyi arttırarak yürüme becerisini ve dengeyi geliştirir.

On yıl sonra: Düzelme hala mümkün.

Üzerinden 10 yıl geçmiş bir inmenin artık pek fazla değişmeyeceği düşünülebilir. Ancak eğer kişi inmeden sonraki erken dönemlerde rehabilitasyonu ihmal etmişse ve maksimum potansiyeline ulaşamamışsa 10 yıl geçmiş olsa bile rehabilitasyon ile çok şey değişebilir. Beyin olabileceği en yüksek uyumlu döneminde değilse bile felçten sonra düzelmeler her yaş ve her dönemde mümkündür. El egzersizlerini ihmal etmiş felçli hastalar on yıl sonra bile yoğun egzersize başlamaları durumunda fonksiyonel kazanımları başarabilir. Yeterince çaba gösterirseniz beyniniz cevap verecektir.

Bu habere yorumunuzu yazabilirsiniz.